Nasza strona używa plików cookies. Korzystając ze strony, wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. Więcej.

dzisiaj: 20 sierpnia 2014
w Esensjopedii w Esensji w Google
Zobacz koniecznie: Do księgarni marsz: Sierpień 2014  –  Esensja

Wariacje literackie: O językach

Esensja.pl
Esensja.pl
Nie wierzcie w propagandę esperantystów – międzynarodowy język wymyślony przez Ludwika Zamenhofa jest w rzeczywistości bardzo trudny w nauce. Przy czym nie chodzi mi o jego warstwę gramatyczną, wymowę czy słówka, które należy wkuć na pamięć; problem z esperanto polega na tym, że to… łatwy język. I dlatego tak trudno się go nauczyć.
Wstąp do Klubu Esensji - czytaj, co możesz otrzymać
Pozory mylą. Wydawałoby się, że nie ma nic prostszego od gramatyki języka nadziei, sprowadzającej się do łatwych do zapamiętania końcówek: rzeczowniki tworzymy dodając „–o”, a czasowniki: „–i” (albo: „–as”, „–os”, „–is” w zależności od czasu). Tryb rozkazujący uzyskuje się przez dołączenie do słowa sufiksu „–u”. Bardzo proste w nauce są także słówka: „kato” – kot, „patro” – ojciec, „havi” – mieć, „bela” – ładny. Nawet osoba słabo przyswajająca sobie słownictwo nie będzie miała większych problemów z rozpoznaniem znaczenia większości esperanckich wyrazów. Jednak ta pozorna łatwość sprawia, że – przynajmniej w moim wypadku – uczyć się nie chce. Przyznaję, że w moich przygodach z językiem uniwersalnym nigdy nie doszedłem dalej, aniżeli poza lekcje o bierniku. Nieważne, czy korzystałem ze współczesnych podręczników, programów komputerowych czy wydanego w 1937 roku „Samouczka pomocniczego języka międzynarodowego esperanto w osiemnastu lekcjach z ćwiczeniami, rozmówkami oraz z kluczem na końcu” – za każdym razem efekt był mierny. Autor tego ostatniego, Emil Klimsza, pisał: „Przy pomocy esperanta porozumiecie się z narodami całego świata”. Pewnie, tylko najpierw trzeba się go nauczyć.
Można powiedzieć, że mój problem polega na braku motywacji: najpierw nie chciało się uczyć, a teraz narzekam, że język za prosty. Jednak nie chodzi tylko o brak chęci do kształcenia się; w językach uniwersalnych jest po prostu coś zniechęcającego. I nie mam na myśli jedynie esperanta. Są one skierowane do wszystkich (nawet jeśli są to tylko Germanie, jak w przypadku volapük), a przez to – właściwie do nikogo. Roszczą sobie – oczywiście nie explicite – prawa do statusu języka Adama, mowy sprzed zburzenia wieży Babel. Jak pisał Umberto Eco: „Podstawowy zarzut, jaki można postawić każdemu językowi aposteriorycznemu, sprowadza się do stwierdzenia, że nie stara się on na swoją sztuczną modłę określić czy zreorganizować systemu treści, lecz skupia uwagę na opracowaniu systemu wyrażania na tyle łatwego i giętkiego, by mógł wyrazić treści normalnie wyrażalne przez języki naturalne”. Cytat z fenomenalnej pracy „W poszukiwaniu języka uniwersalnego”.
Być może bliżej celu był Ted Chiang w „Historii twojego życia”, aniżeli Zamenhof śniący o języku międzynarodowym. W opowiadaniu amerykańskiego pisarza system porozumiewania się przywieziony przez kosmitów polega na całkowitym przekształceniu koncepcji czasu. Autor wyszedł od hipotezy Sapira–Worfa mówiącej o determinizmie językowym (sposób mowy wpływa na myślenie i postrzeganie). Jak wiadomo, ludzkie języki porządkują czas w schemat: przeszłość – teraźniejszość – przyszłość. Jeśli jednak zmienilibyśmy język, tak aby potrafił zawrzeć wszystkie te opcje w jednej – sugeruje Chiang – być może także i sam czas w naszym postrzeganiu uległby modyfikacji. W takiej mowie można by się wypowiadać nie z perspektywy „teraz”, ale jednocześnie: „byłem”, „jestem” i „będę”, co pozwoliłoby na zupełną przemianę ludzkiej świadomości. Całkiem prawdopodobne, że właśnie takim językiem włada sam Bóg, dla którego czas jest całością, a nie jedynie małym fragmentem, skrawkiem bycia.
Oczywiście, pomysł Chianga to fantastyka, jednak całkiem możliwe, że język uniwersalny powinien polegać nie na prostocie i łatwych w nauce słówkach, ale na odmiennym (lepszym?) ujęciu świata. Czytałem gdzieś, że w Chinach jest około trzystu esperantystów. Dla większości mieszkańców tego kraju język Zamenhoffa jest tak samo dziwny i trudny jak francuski albo włoski. Pokazuje to, że esperanto – jak i wiele podobnych mu tworów – jest owszem, językiem uniwersalnym, ale tylko z perspektywy kultury zachodnioeuropejskiej.
Pewną odpowiedzią na problemy esperanta, czy raczej trawestacją jego idei, są liczne języki wymyślane na potrzeby książek fantasy, gier RPG i komputerowych, filmów i alternatywnych rzeczywistości. Impuls poszedł od J.R.R. Tolkiena i jego mowy elfów, jednak patrząc z pewnej perspektywy można powiedzieć, że ten urodzaj sztucznych języków (porównaj na przykład Polskie Forum Językotwórców) jest postmodernistyczną „odpowiedzią” na wcześniejsze koncepcje wspólnego języka. Quenya, klingoński, wenedyk (język słowiański zmieszany z łaciną), Starsza Mowa Andrzeja Sapkowskiego i cała masa mniej lub bardziej oryginalnych tworów, pokazują zupełne odejście od prób wskrzeszenia czasów sprzed wieży Babel. Sprawdzają się koncepcje gier językowych Ludwiga Wittgensteina: mowa nie jest sztucznym zbiorem wyrazów i praw nimi rządzących, nie jest opisem rzeczywistości, a funkcje: kognitywna, społeczna i afektywna, to tylko niezgrabne określenia, w które próbujemy ująć żywy twór. Cała zabawa z językiem polega na tworzeniu nowych wariacji, kolejnych odnóg w labiryncie. Wspomniany już Eco proponuje reinterpretację mitu o wieży Babel – język Adama nie był jednym systemem porozumiewania się, ale zbiorem wszystkich możliwości, nieskończoną biblioteką z opowiadania Jorge Luisa Borgesa. A także zadaniem dla przyszłych pokoleń.
Koncepcja Eco znajduje swoje poparcie w jeszcze jednym fragmencie Biblii – tym razem z Nowego Testamentu. Kiedy apostołowie w dniu Pięćdziesiątnicy zostają natchnieni przez Ducha Świętego i dopada ich glosolalia, nie mówią wcale jednym językiem zrozumiałym dla wszystkich, ale wieloma odmianami mowy ludzkiej. A mimo wszystko to, co głoszą można uznać za język uniwersalny – nie na poziomie formy, ale właśnie treści. Nie da się więc stworzyć jednej mowy bez odwołania się do wspólnych wartości. Czy właśnie dlatego tak często nie potrafimy się dogadać?
koniec
14 września 2008
dodajdo

Komentarze

Dodaj komentarz

Imię:
Treść:
Działanie:
Wynik:

Najnowsze

Kanon ze smoczej jaskini: Rycerze i detektyw
Beatrycze Nowicka

18 VIII 2014

Tym razem dwie powieści, reprezentujące różne nurty fantasy – „Rycerze mrocznej chwały” Davida Gemmella oraz „Na tropach jednorożca” Mike’a Resnicka.

więcej »

Kanon ze smoczej jaskini: Dla nieco młodszych czytelników
Beatrycze Nowicka

11 VIII 2014

Dziś fantasy w wydaniu klasycznym, pisana raczej z myślą o dzieciach: „Pionek proroctwa”, czyli pierwszy tom „Belgeriady” Eddingsa oraz „Oczy smoka” Stephena Kinga.

więcej »

Kanon ze smoczej jaskini: Zdecydowanie nie zachwyca
Beatrycze Nowicka

4 VIII 2014

O „Był sobie raz na zawsze król” T.H. White’a Andrzej Sapkowski napisał, że to „porywający, epicki retelling legendy arturiańskiej (…) klasyka absolutna”, podczas gdy „Grendel” Johna Gardnera to z kolei „znakomity retelling legendy o Beowulfie”. Mam wrażenie, że czytaliśmy różne książki.

więcej »

Polecamy

Rycerze i detektyw

Kanon ze smoczej jaskini:

Rycerze i detektyw
— Beatrycze Nowicka

Dla nieco młodszych czytelników
— Beatrycze Nowicka

Zdecydowanie nie zachwyca
— Beatrycze Nowicka

Dwa oblicza Anubisa
— Beatrycze Nowicka

W gąszczu dendrytów i drzew
— Beatrycze Nowicka

Okaz z fantastycznej menażerii
— Beatrycze Nowicka

Śmiechu warte?
— Beatrycze Nowicka

Opowieści są nieśmiertelne
— Beatrycze Nowicka

Duzi chłopcy także marzą o krainach czarów
— Beatrycze Nowicka

Kurz opada
— Beatrycze Nowicka

Zobacz też

Z tego cyklu

Wiewiórki Nabokova
— Michał Foerster

A momenty były?
— Michał Foerster

Jak nie zostałem wielkim pisarzem science fiction
— Michał Foerster

Dobry czytelnik
— Michał Foerster

Szaleńcy boży Flannery O’Connor
— Michał Foerster

Literatura a życie
— Michał Foerster

Dlaczego nie lubimy poezji
— Michał Foerster

Autor i słowo
— Michał Foerster

Zabawy z Carrollem
— Michał Foerster

Najlepsza książka 2009 roku
— Michał Foerster

Tegoż autora

Popkultura i antyk: Elektra
— Michał Foerster

Steve Jobs wielkim poetą był
— Michał Foerster

Notatki na marginesie „Mapy i terytorium”
— Michał Foerster

Popkultura i antyk: Błagalnice
— Michał Foerster

Popkultura i antyk: Dzieci Heraklesa
— Michał Foerster

Popkultura i antyk: Persowie
— Michał Foerster

Chociaż nie brzmi to zbyt oryginalnie
— Michał Foerster

Popkultura i antyk: Trachinki
— Michał Foerster

Popkultura i antyk: Ajas
— Michał Foerster

Popkultura i antyk: Filoktet
— Michał Foerster

Copyright © 2000-2014 – Esensja. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Jakiekolwiek wykorzystanie materiałów tylko za wyraźną zgodą redakcji magazynu „Esensja”.